Spis treści

Recenzja
O autorce
Informacje i opis wydawcy

Recenzja: Panny służące. Historia nadużycia Alicja Urbaniak-Kopeć

Panny służące. Historia nadużycia Alicji Urbaniak-Kopeć to wznowienie jej książki z 2019 roku, która ukazała się wtedy pod tytułem Instrukcja nadużycia. Służące w XIX-wiecznych polskich domach. To opowieść o bezbronności i poniżaniu, odbieraniu podmiotowości i nieudanych próbach pomocy w emancypacji. 

Chociaż jest to książka historyczna, napisana przez naukowczynię (dr kulturoznawstwa), to napisana została z ikrą. Chyba nie byłoby nic bardziej niestrawnego niż sucha, analityczna praca o świecie, w którym są równi i równiejsi, a raczej równi i nieistotni, choć potrzebni. Praca ta nie byłaby tak dobra i wstrząsająca, gdyby nie przedstawienie kulturowego i społecznego tła, będącego rdzeniem przemocy.

Systemowa przemoc wobec kobiet

Wszystko wokół zdawało się utwierdzać ludzi w przekonaniu, że służące można traktować jak przedmiot (i to w dodatku taki, który łatwo można wymienić na inny, więc nie warto o niego dbać). Zwraca uwagę niesamowity research ówczesnej prasy (między innymi tej skierowanej do służących) i innych źródeł, którego bogate wyniki autorka przytacza w książce. Mamy więc listy zindoktrynowanych (przez księży i panie z wyższej sfery) służących, które pouczają inne pomoce domowe i jasno stawiają sprawę: winę za to, że są traktowane tak, a nie inaczej, ponoszą one same: są niechlujne, nie dbają nie tylko o dobre wykonanie pracy, ale też o same siebie – na przykład nie myją zębów.
Tak więc Panny służące są zbiorowym opisem losów tysięcy kobiet (w samej Warszawie pod koniec – tak! pod koniec! – XIX wieku w rolach pokojówek i ogólnie służących do wszystkiego zaharowywało się prawie czterdzieści tysięcy kobiet, najczęściej migrujących do miasta ze wsi i mających nadzieję – przynajmniej przez pewien czas – na lepsze jutro). Spotykały się z różnego rodzaju nierównościami: wydaje się, że każdy był zainteresowany szukaniem przewin w wykonywanej przez nich pracy, z kolei prawie nikt nie był skłonny do obrony ich przed przemocą (seksualną, fizyczną, psychiczną) czy szukaniem w ich imieniu sprawiedliwości. Często zdarzało się, że ich dzień pracy zaczynał się przed świtem i kończył późno w nocy. Musiały (regularnie, nie okazjonalnie) wykonywać zadania ponad ich fizyczne możliwości. Bezmiar okrucieństwa trudno jest wymienić. Nie jest on jednak
Wiele z opisanych przez Alicję Urbaniak-Kopeć systemowych i kulturowych nadużyć możemy odnaleźć we współczesnym świecie – jeśli nie są to analogie łatwo czytelne, to przynajmniej ślady (w zachowaniach, lękach, łatwości w akceptowaniu przemocy jako oczywistości w stosunkach pracy), które ówczesny świat zostawił. Panny służące nie tylko w dobitny sposób pokazują przezroczystość przemocy, ale też trudność, z jaką społeczeństwo wchodzi na nowe tory. Książka to równie dobrze mogłaby mieć podtytuł: przeszłość, która żyje w nas. Książka to must have dla każdego fana Chłopek Joanny Kuciel-Frydryszak, Chamstwa Kacpra Pobłockiego czy Nieprzezroczystych Agnieszki Pajączkowskiej. I każdego, kto chce zrozumieć współczesną instrukcję nadużycia.

Kim jest Alicja Urbaniak-Kopeć?

Alicja Urbaniak-Kopeć to dr kulturoznawstwa, badaczka historii literatury i kultury polskiej, skupiająca się na XIX wieku. Oprócz Panien służących (Instrukcji nadużycia) napisała wiele inncyh wspaniałych książek. Szczególnie należy zwrócić uwagę na Anioł w domu, mrówka w fabryce oraz Chodzić i uśmiechać się wolno każdemu. Praca seksualna w XIX wieku na ziemiach polskich. Oprócz tego wydano ostatnio ciekawe Matrymonium. O małżeństwie nieromantycznym. Jest współautorką Ludowej historii kobiet.